Kościół Ewangelicko-Reformowany w Polsce działa zgodnie z Ustawą Dz. U. Nr 73 z dnia 27.06.1994r. poz. 324 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w R.P. z dn. 3.05.1994r. a należy do rodziny Kościołów wywodzących się z Reformacji szwajcarskiej XVI w. (Ulryka Zwingliego i Jana Kalwina) ale swoimi korzeniami sięga do reformacji czeskiej i ruchu czeskobraterskiego, takich postaci jak Jan Hus i Jan Amos Komeński a w Polsce Jana Łaskiego i Mikołaja Reja .
Wraz z całym Kościołem Powszechnym przyjmuje apostolskie, niceano - konstantynopolitańskie i atanazjańskie wyznanie wiary. Uznaje, że wykład zasad wiary został systematycznie przedstawiony w Drugiej Konfesji Helweckiej (1566) adaptowanej do warunków polskich i przyjętej jako Konfesja Sandomierska (lub Konfesja Polska, 1570) oraz w Katechizmie Heidelberskim (1563).

Charakter Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Polsce kształtowały trzy nurty: rodzimy - polski, braci czeskich i emigrantów z krajów Europy zachodniej (Szwajcarzy, Francuzi, Szkoci, Niemcy i Holendrzy - asymilujący się w polskich warunkach).
Kościół Ewangelicko-Reformowany w Polsce jest członkiem Światowego Aliansu Kościołów Reformowanych, wspólnoty Protestanckie Kościoły Europy (znanej poprzednio pod nazwą Leuenberskiej Wspólnoty Kościołów), Polskiej Rady Ekumenicznej, bierze też udział w pracach Konferencji Kościołów Europejskich, wydaje miesięcznik "Jednota" poświęcony polskiemu ewangelicyzmowi i ekumenii.
Wszyscy, którzy zostali ochrzczeni, uznają sformułowane w preambule do Prawa Wewnętrznego zasady i wyrazili wolę przynależności do określonego zboru, tworzą Kościół Ewangelicko-Reformowany w Rzeczypospolitej Polskiej - stanowi 1. artykuł Prawa Wewnętrznego Kościoła.

Kościół jest wspólnotą wybranych, powołanych i gromadzonych przez Jezusa Chrystusa; składa się z grzesznych ludzi, którzy nie mają przywileju nieomylności. Kościół jest obecny wszędzie tam, gdzie zbierają się wierzący, aby słuchać Słowa Bożego i uczestniczyć w sakramentach. Mówi się o dwóch aspektach Kościoła - o Kościele zwycięskim (triumfującym) w niebie, u Boga, i Kościele walczącym, na ziemi. Kościół zwycięski jest jeden, Kościół walczący ma postać wielu gałęzi (wyznań). Jedynie Chrystus i tylko On jest Odkupicielem, Zbawicielem, poza Nim nie ma żadnego autorytetu ani pośrednika między Bogiem a człowiekiem; Głową i Panem Kościoła jest Jezus Chrystus i tylko Jego zasługa jest doskonałą ofiarą. On jest jedynym kapłanem, jedynym pośrednikiem między Bogiem i ludźmi, przez Jego śmierć na krzyżu otrzymujemy zbawienie z łaski przez wiarę, przy czym wiara jest środkiem, który pozwala przyjąć łaskę usprawiedliwienia. Chrystus jest wszechmocny i wszechobecny mocą Ducha Świętego dlatego nie potrzebuje na ziemi widzialnego następcy.

Rękojmią zbawienia jest nie formalna przynależność do Kościoła ale wiara, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym i Zbawcą świata, że może dać ratunek tym, którzy giną (taki ratunek można uzyskać jedynie za życia). Kto tak wierzy, ten prawdziwie stoi w szeregach wiernych, kto nie wierzy, ten stoi poza kręgiem zbawienia (Posłał Bóg Syna Swego na świat, aby świat był przezeń zbawiony. Kto wierzy w Niego, nie będzie sądzony; kto zaś nie wierzy, już jest osądzony, dlatego, że nie uwierzył w imię jednorodzonego Syna Bożego. Ewangelia Jana 3, 17-18). Z tego wynika, że każdy wierzący w Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego i Zbawiciela należy do świętego, powszechnego Kościoła, niezależnie od swojej przynależności wyznaniowej. Granice Kościoła Chrystusowego biegną ponad granicami Kościołów wyznaniowych a Chrystus jako Głowa i Pan Kościoła, jest gwarantem jedności.

Doktryna. We wszystkich Kościołach reformowanych na świecie są żywe i do dziś konsekwentnie przestrzegane podstawowe zasady Reformacji: sola gratia, sola scriptura, sola fide (te trzy wspólne ze wszystkimi ewangelikami) oraz soli Deo gloria i ecclesia reformata et semper reformanda Verbi Divini.

Sola gratia - jedynie łaska - żadne dzieło ludzkie, żaden szczególny wysiłek lub czyn człowieka (nawet człowieka pobożnego) nie może go zbawić; jedynym sprawcą zbawienia jest łaska Boża. Predestynacja to świadomość, iż zbawienie jest w ręku Boga, a człowiek może Mu bezgraniczne ufać.
Sola Scriptura - jedynym źródłem wiary i normą życia jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, które zawiera wszystko, co jest potrzebne człowiekowi do zbawienia i stanowi jedyny autorytet nauczający. Pismo Święte, jako pełne świadectwo objawienia, jest Słowem Bożym. Jedynie Duch Święty kieruje jego właściwą interpretacją. Teksty obydwu Testamentów są traktowane równorzędnie (uznajemy hebrajski kanon ksiąg Starego Testamentu). Wszystkie tradycje kościelne należy oceniać według Pisma Świętego i mają znaczenie wtórne, mogą być komentarzem, ale nigdy normą. Jeśli są z nim zgodne, to trzeba je szanować jako wyraz kontynuacji nauki Kościoła; Podstawowym zadaniem Kościoła jest zwiastowanie Ewangelii, dlatego w życiu Kościoła i poszczególnych członków główne miejsce zajmuje Pismo Święte.
Sola fide - jedynie wiara - uznajemy, że jesteśmy bezradni i z całym zaufaniem zwracamy się do Boga przez Jezusa Chrystusa, naszego Pośrednika, aby nas uratował z beznadziejnej sytuacji. Uznajemy, że usprawiedliwia i zbawia nas jedynie Bóg w Jezusie Chrystusie, który jest tej wiary przedmiotem i treścią. Wiara jest środkiem, który pozwala przyjąć Bożą łaskę. Nasze uczynki, nie mając żadnego wpływu na zbawienie, świadczą o zmianie, jaka zaszła w naszym życiu. Dobre uczynki spełniamy nie po to, ażeby się zbawić ale dlatego, że jesteśmy zbawieni. Dobre czyny są kryterium, dzięki któremu można poznać, czy rzeczywiście nastąpiło w człowieku odrodzenie.
Soli Deo gloria - jedynie Bogu chwała. Jest tylko jeden Bóg - Pan, którego chwała jest wiodącym motywem wszelkiej refleksji i działania; stąd płynie przekonanie o konieczności oddawania czci Bogu całym życiem - pracą, postawą - nie mniej niż przez modlitwę, nabożeństwo, słuchanie Słowa Bożego i inne formy kultu religijnego. Teocentryzm: Bóg jest suwerenem i panuje nad wszystkim. Każda sfera ludzkiej działalności podlega Bogu; (m.in. stoimy na stanowisku, że istnieje pełny rozdział Kościoła i państwa, przy czym państwo jest również sferą, która podlega Bogu).
Uznajemy, podobnie jak w całym protestantyzmie, dwa Sakramenty: Chrzest i Wieczerzę Pańska, jako ustanowione przez samego Jezusa Chrystusa, przy czym Chrystus jest w nich obecny realnie w Duchu Świętym. Tylko ten, kto ma prawdziwą i żywą wiarę, uczestniczy w niewidzialnej łasce, którą ukazuje widzialny znak - nośnik duchowej treści. Kto niegodnie przystępuje do sakramentu, ten sprowadza na siebie sąd, ponieważ sakrament nie działa jako taki.
Ecclesia reformata et semper reformanda Verbi Divini - czyli: Kościół reformowany i stale reformujący się według Słowa Bożego. Życie Kościoła, oraz samo nabożeństwo, skupia się wokół zwiastowanego Słowa Bożego. Formy kultu religijnego, wybór instrumentów muzycznych, gestów i zachowań nie mają znaczenia - ważne jest tylko to, że w centrum nabożeństwa jest Słowo Boże. Wprawdzie miejscem przeznaczonym na nabożeństwa jest dom Boży, ale nawet to nie ma znaczenia, bo naprawdę istotne jest tylko to, aby w centrum nabożeństwa i życia powszedniego było Słowo Boże. Pismo Święte można głosić także z użyciem nowoczesnych mediów elektronicznych, na billboardach, w postaci graffiti, ale przede wszystkim swoim przykładem w codziennym życiu.

Pobożność. Jako normę życia uznajemy Dziesięcioro Przykazań. Cała pobożność jest skierowana ku Bogu przez jedynego pośrednika, którym jest Jezus Chrystus. Kościół zachęca do tego, by wszyscy wierzący czytali Pismo Święte codziennie i systematycznie. Działalność człowieka sprowadza się do czterech ważnych i powiązanych ze sobą głównych dziedzin: małżeństwo i rodzina, wytwórczość i praca, państwo i społeczeństwo, Kościół. W każdej z tych dziedzin człowiek kieruje się wiarą i odpowiedzialnością, które wyrażają się solidnym i uczciwym postępowaniem we wszystkich okolicznościach. Ważną rolę odgrywają również takie akty, jak: konfirmacja (czyli odnowienie postanowień z chrztu w wieku dojrzałym), pokuta, modlitwa za chorych, ordynacja (czyli wprowadzenie w funkcji) duchownych, małżeństwo (uznawane za związek natury socjologicznej, na całe życie).
Wierny przekład drugiego przykazania Dekalogu z oryginału, który nieprzerwanie obowiązuje u Izraelitów od 4000 lat brzmi: Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej czegokolwiek, co jest na niebie w górze i na ziemi w dole i tego co w wodzie, pod ziemią! Nie będziesz się im kłaniał i nie będziesz im służył, gdyż ja, Pan, Bóg twój, jestem Bogiem zazdrosnym, który karzę winę ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą, a okazuję łaskę do tysięcznego pokolenia tym, którzy mnie miłują i przestrzegają moich przykazań. Wierność temu przykazaniu staramy się uzewnętrznić przez prostotę nabożeństwa, skromny wystrój kościoła i w całym życiu Kościoła Ewangelicko-Reformowanego. Za wzór formy nabożeństwa i innych posług religijnych uznaje się Agendę Gdańską (1637).

Porządek i ustrój Kościoła. Każdy zbór jest Kościołem w pełnym tego słowa znaczeniu, w którym Bóg może suwerennie działać dla zbawienia człowieka.
Cechą charakterystyczną ustroju Kościoła reformowanego w świecie jest prezbiterianizm, który uwypukla współodpowiedzialność wszystkich wyznawców za Kościół, za jego świadectwo i służbę i ma dawać wyraz ewangelicznej równości wszystkich braci i sióstr; ustrój Kościoła nie należy do jego istoty.
Wspólnota lokalna (zbór) powołuje i wybiera przedstawicieli do pełnienia urzędów: duchownego (sługi Słowa Bożego), prezbitera (starszego, czyli administratora wspólnoty), diakona (opiekuna ludzi starych i chorych); są to w czystej formie służby (z ich sprawowaniem nie wiąże się posiadanie jakiejkolwiek władzy); Wszystkie razem tworzą kierownictwo wspólnoty lokalnej. Duchowni są powołani i upoważnieni do głoszenia Ewangelii, usługiwania sakramentami oraz do duszpasterstwa. Są sobie równi, a jeden z nich, wybierany przez Synod na 10-letnią kadencję, pełni funkcję biskupa (dawniej superintendenta). W kierowaniu Kościołem uczestniczą zawsze osoby powołane do głoszenia Słowa Bożego (duchowni) oraz inne osoby.
W polskim Kościele reformowanym istnieje ustrój synodalno-prezbiterialny. Wspólnoty lokalne łączą się w Synod, który zajmuje się koordynowaniem inicjatyw o szerszym zasięgu i stanowi naczelny organ ustawodawczy i rozstrzygający w Kościele, pracują w nim reprezentanci różnych funkcji kościelnych - duchowni i świeccy; natomiast organem wykonawczym i administracyjnym jest 5-osobowy Konsystorz (rada prezbiterów, czyli starszych), wybierany przez Synod na trzyletnią kadencję. Na szczeblu podstawowym - zborowym - odpowiednio funkcje te sprawują: Ogólne Zgromadzenie Członków Zboru i Kolegium Kościelne. Taki ustrój umożliwia udział ogółu wyznawców we wszystkich ciałach Kościoła, które powoływane są drogą wyborów oraz pozwala na szeroką autonomię poszczególnych zborów. W Polsce Kościół obejmuje swoim działaniem 8 parafii oraz 9 placówek dojazdowych.
Kościół zajmuje daleko idącą powściągliwość w ocenie zasad dogmatycznych głoszonych przez innych oraz postawę otwartości ekumenicznej.

Opr. ks. J. Wiera Jelinek

Zalecana literatura:

Barth K.: Dogmatyka w zarysie, przeł. Ivonna Nowicka, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1994
Brotnicki S.: Ustrój Kościoła Ewangelicko-Reformowanego [w:] Jednota 7-8/1973, s. 25-26,
Długosz-Kurczabowa K.: Moje refleksje (na marginesie prac nad "Konfesją Sandomierską") [w:] KalendarzEwangelicko-Reformowany '95, s. 35-44
Hasło Ewangelicko-Reformowany Kościół - geneza i dzieje, misje, struktura, teologia, działalność ekumeniczna w: Encyklopedia Katolicka, Tom IV, KUL, Lublin 1985, s. 1410 - 1422,
Jelinek J.W.: Doktrynalne tło sakramentu Chrztu [w:] Kalendarz Ewangelicko-Reformowany '02, s. 23-32
Karski K.: Ewangelicyzm reformowany, [w:] Wiedza i człowiek, wrzesień 1995, s. 6-8,
Koroza S.: Znaczenie ksiąg symbolicznych w Kościele Reformowanym [w:] Kalendarz Ewangelicko-Reformowany '98, s. 30-33
Kubacki J.R.: Ewangelicyzm reformowany - próba świadectwa [w:] Kalendarz Ewangelicko-Reformowany '98, s. 53-79
Porównanie wyznań rzymsko-katolickiego, prawosławnego, ewangelicko-augsburskiego, ewangelicko-reformowanego, Konsystorz Kościoła ewangelicko-reformowanego, Warszawa 1988
Stahl J.: Ewangelicy reformowani - SAMI O SOBIE, [w:] Jednota
Stanisławski B.: Zarys nauki Kościoła Ewangelicko-Reformowanego [w:] Jednota 7-8/1973, s. 5-9.
Świderski J.: Organizacja i ustrój Kościoła ewangelicko-reformowanego w Rzeczypospolitej Polskiej, w: Wczoraj, dziś i..., Muzeum w Zelowie, Zelów 1998,
Tranda B.: Kalwin i jego nauka, w: Nurty chrześcijaństwa, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1995, s. 68-84,
Tranda B.: Uwagi na temat ustroju Kościół ewangelicko-reformowanego [w:] Kalendarz Ewangelicko-Reformowany '95, s. 68-72
Wolski P.: Tożsamość ewangelicko-reformowana - czym jest? [w:] Kalendarz Ewangelicko-Reformowany '93, s.41-4