Dr Krzysztof Biliński "Cmentarz w Zelowie" z "Wczoraj, dziś i ..."

W historii zelowskich Czechów ważną rolę odgrywa niewątpliwie cmentarz. Podkreśla on łączność żywych i umarłych, a zarazem stanowi miejsce "osobne", gdyż wyodrębnia kulturowo członków pohusyckiej wspólnoty.

W ciągu 196 lat istnienia czeskiego Zelowa funkcjonowały trzy cmentarze , z których do dzisiaj dochował się tylko jeden. Ten najwcześniejszy został założony za kadencji księdza Aleksandra Głowackiego (1819-1830) równocześnie z budową kościoła i plebanii . Obecna nekropolia ma proweniencję dwudziestowieczną, co wiąże się z wypadkami historycznymi, które w negatywny sposób wpływały na trwałość miejsca pochówku.

Jak pisze Piotr Wróblewski "na cmentarzu ewangelickim w Zelowie znajdują się 453 groby, spośród których 222 ma napisy w języku polskim , 216 w czeskim, 12 w niemieckim, a 1 grób ma inskrypcję angielską. Mogiły na tym cmentarzu należą do wiernych niekatolickich wyznań chrześcijańskich, czyli w przypadku ludności zelowskiej do Kościoła ewangelicko-reformowanego i ewangelicko-augsburskiego".

Zelowska nekropolia jest kapitalnym źródłem do poznania stanu świadomości religijnej miejscowych wyznawców, ale ukazuje też proces asymilacji obyczajowej, językowej i społecznej, który dokonywał się przez minione dziesięciolecia. Religijność czeskich emigrantów, którzy swe pochodzenie wywodzą od Jana Husa, a od 1817 r. znaleźli się w Kościele Ewangelicko-Reformowanym, znajduje swe uzasadnienie w motywach zdobniczych, które dostrzec można w wyglądzie grobów.

Rzadko znajdziemy tutaj krzyż - uniwersalny znak chrześcijaństwa. Najważniejszym symbolem, spotykanym na zelowskim cmentarzu, jest, z całą pewnością, kielich. Można go uznać za historyczne nawiązanie do husytyzmu. Jednym z głównych postulatów reformatorskich autora Tractatus de Ecclesia był powrót do Pisma Świętego, co zaowocowało uznaniem Kościoła za mistyczne ciało Chrystusa, którego członkami są wybrani przez Boga sprawiedliwi ludzie . Na tej podstawie Jan z Przybramu wyprowadził słynne artykuły praskie, z których drugi głosił, że komunia święta powinna być przyjmowana wyłącznie pod dwiema postaciami. Prawdę tę przyjęli taboryci i utrakwiści, a po klęsce husytów - bracia czescy.

Symbol kielicha wiąże zatem mocno zelowskich Czechów z ich przodkami, przypominając chlubne dzieje walki o reformę Kościoła katolickiego. Jeśli chodzi o inne symbole, to spotkać można starochrześcijańską palmę, której semantyka z biegiem czasu znacznie się poszerzyła. Początkowo oznaczała atrybut męczeństwa, później zaś stała się typem chwalebnej śmierci ("dobrej śmierci"), będącej wynikiem godnego, moralnego życia.

Pozostaje to w zgodzie z upowszechnianym od XVII wieku wyobrażenie zachowania cnót chrześcijańskich, które wcześniej krótko podsumował święty Paweł: "Dobrym bój bojował, biegem wykonał, wiaręm zachował" (2 Tm 4, 7). Podobny zapis znajdujemy również w Dziejach Apostolskich: "Wszakże ja na nic nie dbam, i nie jest mi tak droga dusza moja, bym tylko bieg mój z radością wykonał, i posługę, którąm wziął od Pana Jezusa, na oświadczenie Ewangielii łaski Bożej" (Dz 20, 24).

Wśród innych symboli, które jawią się w zelowskiej nekropolii, występuje kotwica, jeden z najstarszych znaków chrześcijaństwa, znana już w pierwotnych gminach. Była ona, podobnie jak ryba lub gołębica, kryptosymbolem ze względu na rzymskich prześladowców Chrystusowej wiary. Początkowo, zgodnie ze słowami Jezusa, łączyła się ona z rychłym nadejściem Królestwa Bożego, następnie wyobrażała potęgę wiary i niebieską nagrodę za nią. Ostatnim symbolem jest serce, wyobrażenie czystego i ufnego wnętrza osoby wierzącej. Widać tutaj wyraźne nawiązania do słów Zbawiciela, który wielokrotnie przypominał o konieczności moralnego oczyszczenia, zachowania nieskalanego grzechem i zepsuciem życia. Z takim przedstawieniem serca spotkać się też możemy w Starym Testamencie. W Księdze Jeremiasza czytamy: "Najzdradliwsze jest serce nadewszystko i najprzewrotniejsze; któż je pozna? Ja, Pan który się badam serca, i doświadczam nerek, tak abym każdemu oddał według drogi jego, i według owocu spraw jego" (Jr 17, 9-10). W Nowym Testamencie, przede wszystkim w Ewangelii według św. Mateusza, motyw serca oznacza zbożne oddanie się Bogu: "Błogosławieni czystego serca; albowiem oni Boga oglądają" (Mt 5, 8); "Będziesz miłował Pana, Boga twego, ze wszystkiego serca twego, i ze wszystkiéj duszy twojéj i ze wszystkiéj myśli twojéj" (Mt 22, 37).

Bliższa analiza symboliki sepulkralnej pozwala na stwierdzenie, że "mimo utrwalonego tradycją, stałego odtwarzania tych symboli na płytach nagrobnych cmentarza ewangelickiego w Zelowie, tylko znaczenie pierwszego znaku (kielich) jest powszechnie znane przedstawicielom ludności pochodzenia czeskiego. Pozostałe symbole (palma, kotwica, serce) tworzące elementy kultury materialnej grupy pozostają w obszarach oddalonych znacznie od podstawowej rzeczywistości Świata przeżywanego (Lebenswelt)".

Najistotniejszym rysem zelowskiego cmentarza są inskrypcje nagrobne. W przeważającej większości nawiązują one do Biblii. W języku czeskim tekstem wzorcowym jest oczywiście Biblia Kralicka, zaś w języku polskim bądź jej polski przekład, co ważne, nie zawsze sprawny językowo i często niedokładny w stosunku do czeskiego pierwowzoru, bądź cytaty zaczerpnięte z Biblii Gdańskiej.

Dokładne zbadanie wspomnianych napisów dowodzi, że można wskazać na około 55 ich konkretyzacji, przy czym część z nich pojawia się dwukrotnie (Mt 11, 28; Hi 14, 1-2; Ps 84, 5; Mt 5, 8; J 11, 25; Obj 2, 10), w jednym przypadku nawet trzykrotnie (Ps 119). Stary Testament jest reprezentowany 32 razy, przy czym Księga Psalmów aż 25 razy, Księga Izajasza 3, Księga Hioba 2, Księga Przypowieści 1, Księga Jeremiasza 1. Nowy Testament jest cytowany 23 razy, z czego Ewangelia według św. Mateusza 8 razy, Ewangelia według św. Łukasza 1, Ewangelia według św. Jana 7, Objawienie św. Jana 2 oraz po jednym razie Listy św. Pawła do Galatów, Filipian i Kolosan oraz dwa razy jego List do Rzymian.

Głębsze studium inskrypcji biblijnych, widniejących na nagrobkach, pozwala dostrzec indywidualizację członków czeskiej wspólnoty, gdy idzie o stosunek do Boga. Ten subiektywny, nierzadko wręcz intymny stosunek do Najwyższej Istoty, towarzyszy wiernym przez całe życie, stając się dyrektywą moralną i jednocześnie pomostem między samoświadomością istnienia na tym świecie i odejścia z niego. Tak pojęta odrębność każdego człowieka znajduje zatem odbicie w biblijnym cytacie, stanowiącym wcześniej życiowe motto.

Trudno w tym kontekście zgodzić się ze stwierdzeniem, że "napisy występujące na grobach zelowskich ewangelików reformowanych charakteryzują się przede wszystkim mocno skonwencjonalizowaną religijną topiką, której treść stanowią sentencje zaczerpnięte z Biblii". Jest dokładnie przeciwnie! Każdy grób stanowi miejsce "osobne", choć otoczone granicami cmentarza.

Specyfika zelowska polega właśnie na takim indywidualnym wpisywaniu się poszczególnych grobów wraz z odmiennymi napisami, dewizami moralnymi, w szeroko pojęte ramy nekropolii czeskiej wspólnoty wyznaniowej. Inaczej mówiąc, kolejne groby uzupełniają (wypełniają) tekstem sakralnym całość przestrzeni, tak jak żywi członkowie wspólnoty łączą się ze sobą w nabożeństwach w kościele. Tezę tę potwierdza bardzo dokładnie rozgraniczenie tekstów biblijnych. Są one następujące: J 14,13; J 14,2; Mt 5,8; J 14,19; Ps 34,5; Rz 5,1; Mt 16,26; Ps 84,5; Ps 109,30; Ps 12,4; Ps 46,2; Ps 119,175; Ps 67,9; Mt 11,28; Hi 14,1-2; Rz 15,33; Mt 5,12; Iz 26,4; Ps 23,1; Hi 7,9-10; Iz 43,1; Ps 62,2; Ps 116,15; Ga 5,5; Ps 130,1; Ps 143,1; J 11,25; Łk 1,46; Mt 2,28; Ps 27,1; Ps 39,6; Flp 1,21; Iz 54,10; Kol 3,3; Ps 18,3; J 3,36; Mt 5,41; Ps 37,5; Ps 116,1; Ps 31; Obj 2,10; Ps 138,3; Ps 120; Ps 23,4; Jr 31,3; Ps 40; J 2,25; Mt 25,21; Ps 147; Ps 119,129; Prz 12,4; Ps 32,1; Obj 19,9 i J 2,25.

Wypada na koniec zatrzymać się na ewangelicyzmie i jego świadomości śmierci. W tej grupie wyznań odejścia człowieka nie traktuje się jako faktu ważnego, doniosłego. Wynika to z teologicznego przekonania, że śmierć jest początkiem nowego życia, drogą ku szczęściu wiecznemu. Smutek byłby zatem postrzegany w kategoriach niewiary, sprzeniewierzenia się prawdzie biblijnej.

Nieprzywiązywanie wagi do śmierci ciała odbija się wyraźnie właśnie w skromności miejsca kultowego - cmentarza. Zachowane inskrypcje stanowią przejaw wiary w predestynację, którą głosił już Jan Wyclif, a po nim Jan Hus. Zajęła też ona czołowe miejsca w nauce Jana Kalwina. To radykalne spojrzenie na człowieka i stosunek Boga do niego ujawnia ważność ludzkiej działalności, stąd tak istotna stała się afirmacja pracy jako potrzeby i jako warunku wiecznej nagrody: "Można by sądzić, że ta surowa nauka, ta wiara w jakiegoś okrutnego, pozbawionego litości Boga powinna paraliżować wszelką twórczość ludzką, spowodować całkowity upadek ideologii pracy. Tymczasem wbrew takiemu przypuszczeniu właśnie zwolennicy Kalwina spędzają zazwyczaj życie w niesłychanej gorączce pracy i tworzenia. Stali się pionierami gruntownej gospodarczej i ustrojowej przebudowy świata. Nie ma wprawdzie - według nauki Kalwina - sposobu zerwania pęt przeznaczenia, ale za to istnieją sposoby przekonania się już za życia, czy się jest wybranym, czy będzie się należało do dusz zbawionych, czy też nie. Przeznaczenie łączy się bowiem jak najściślej z osobowością jednostki. Ten, kto jest wybrany, nosi w sobie płomień boskiego działania. W ludzkim działaniu objawia się boska nigdy nie kończąca się twórczość. Śledząc swoją pracę i plony tej pracy człowiek może się przekonać, może jak gdyby określić stopień prawdopodobieństwa, czy będzie zbawiony i czy wejdzie do Królestwa Niebieskiego. Przez cały czas trwania życia człowiek może wysiłkiem swej pracy, swej ciągłej aktywności okazać, iż jest ożywiony duchem bożym i że łaska Najwyższego na nim spoczywa. Ponieważ jednak nie można nigdy być absolutnie pewnym swego pozagrobowego losu, więc nie przestaje też aż do śmierci działać ów bodziec niepewności, będący przyczyną gorliwej pracy, ponadludzkiego wysiłku, udowadniającego boskość pochodzenia".

Dr Krzysztof Biliński